Custom Rich-Text Page

DOBRODOŠLI KONSTANTIN VELIKI I KULT APOLONA ROMAN PROVINCEROMAN PROVINCE THRACE IN “ARMENIAN HYSTORY” BY MOSES OF CHORENE GALERIJEV EDIKT IZ 311.GODINE POREKLO SV.NIKITE REMESIJNSKOG POREKLO I ROĐENJE MOJSIJA SRBI NA ANTIČKIM KARTAMA RANOVIZANTIJSKE PARALELE-KONSTANTIN I i JUSTINIJAN I PITAGORA I NJEGOVO BRATSTVO-1.deo MOJE KNJIGE ПОЕЗИЈА ПРИКАЗИ КЊИГА

GALERIJEV EDIKT (311.) O TOLERANCIJI

Edikt o prestanku progona hrišćana koji je Galerije sa savladarima objavio u Nikeji 311. neposredno pred smrt svakako spada u ona zakonska akta starog sveta kojima je, i pored nesumnjivo velikog značaja, pridavano nepojmljivo malo pažnje. Razlog tome leži prvenstveno u činjenici da su savremenici ovih događaja, među kojima su Laktancije i Eusebije, svesno minimizirali značaj edikta koji je doneo Galerije, prema njihovim spisima najodgovornija osoba za progone hrišćana u 4.stoleću. U ovom radu ćemo ukazati na pogrešne konstrukcije ove dvojice pisaca vezane za sve aspekte delatnosti Galerija i Konstantina.
Zakonu iz 311. pristaje, i po formi i po sadržini, naziv Edikta o toleranciji vera i slava prvog dokumenta te vrste u Rimskom Carstvu. Ponajviše zahvaljujući istoričarima crkve ovog doba Ediktom o toleranciji vera je proglašen tzv. Milanski edikt koju su februara 313. potpisali Konstantin i Likinije iako je ovaj zakonski akt umnogome samo bio potvrda edikta iz 311. godine. U daljem radu ćemo se osvrnuti na progone hrišćana u 4. stoleću i pokušati da rasvetlimo nekoliko tačaka bitnih za Galerijev edikt iz 311. i to:

1. razlozi započinjanja Velikog progona hrišćana i njegov obim
2. Razlozi zbog kojih je Galerije doneo zakon i važnost prvog Edikta o toleranciji vera
3. uloga Laktancija i Eusebija u stvaranju kulta lošeg vladara (Galerije i Dioklecijan) odnosno od Boga izabranog vladara (Konstantin) iz čega proizilazi svesno zanimarivanje dobrih dela Galerija i Dioklecijana

Takozvani ''Veliki progon hrišćana'' koji je Dioklecijan započeo 303. godine poznat nam je preko dela Eusebija i Laktancija koji su bili savremenici ovih događaja. Prema Laktanciju, a ovaj podatak preuzima i Eusebije, Dioklecijan počinje sa progonima hrišćana iz prilično nejasnih pobuda, nagovoren na ovaj korak od strane Galerija. Međutim, ova Laktancijeva tvrdnja je kontradiktorna jer isti autor na drugom mestu navodi Hijerokla kao '' začetnika i savetnika u pripremi progona'' tako da smo uskraćeni za stvarno saznanje o tome ko je bio inspirator početka progona hrišćana. Netačna je i tvrdnja na kojoj Laktancije dosledno insistira da je Galerije bio taj koji je sve vreme zahtevao od Dioklecijana sprovođenje represivnih mera prema hrišćanima ukoliko nam je poznat opis karakternih crta ovog vladara:
'' Bio je to izvanredan čovek, mudar, revnostan u državnim pitanjima, čovek koji se brinuo o svojoj porodici i okruženju , koji je bio pripremljen za ispunjenje svih zadataka koji su mu mogli pripasti, uvek zagonetan, ponekad ludo smeo, ali uglavnom oprezan; s gvozdenom voljom je gušio sve unutrašnje porive koji bi ga odveli možda na stranputicu''
Svakako je mala verovatnoća – da ne kažemo da uopšte i ne postoji- da je autoritativnom Dioklecijanu mlađi i srčaniji Galerije nametnuo naređenje za početak progona hrišćana a sve to navodno zbog toga što je Galerijeva majka bila ljuta na hrišćane koji ne učestvuju sa njom u njenim ritualima posvećenim Velikoj Majci Boginji. Pre će biti da je Dioklecijan smatrao da hrišćanstvo sprečava rekonstrukciju, koju je vrlo uspešno sproveo na različitim poljima života Rimske Imperije.

U neobično kratkom razdoblju od svega nekoliko meseci Dioklecijan i Galerije izdaju četiri edikta kojima se hrišćanima oduzimaju sva prava i titule kao i učešće u sudovima, crkvama se zabranjuje da okupljaju vernike i vrše službu napokon hrišćanski sveštenici primoravaju da obave javno žrtvovanje nehrišćanskim bogovima pa da tek onda budu oslobođeni. Ovi zakonski akti važili su i za članove porodica visokih rimskih zvaničnika kao što je to bio slučaj sa Dioklecijanovom suprugom Priskom i ćerkom Valerijom.
Sam progon je imao tri etape koje se jasno uočavaju. Prva, koja je i najkraća, traje do Dioklecijanove abdikacije 305. godine. Za nju je karakteristično da je Dioklecijan zakonskim aktima pokušao da primora hrišćane da učestvuju u državnim verskim običajima Rima. Mnogi autori smatraju da je period za vreme Dioklecijana (303- 305) zapravo jedini stvarni progon hrišćana , dok drugi tvrde da je tek oko 308. godine, dakle tri godine nakon Dioklecijanove abdikacije, došlo do smanjenja obima progona.
Druga etapa je najkraća i podrazumeva dešavanja u 308.godini koja su uslovila privremeno smanjenje intenziteta progona koje je bilo kratkog daha. U ovom periodu čine se neophodni koraci prema ideji konsolidovanja rimske religije i njenih obreda. Treća etapa kreće sa ediktom Maksimina Daje kojim je predviđeno obnavljanje nehrišćanskih hramova i obreda a završava sa Galerijevim ediktom 311. godine.
Progon nije bio istog intenziteta niti je svaki tetrarh jednako sprovodio Dioklecijanove edikte u delo. Jedan od tetrarha, Konstancije Hlor ograničio se samo na primenu odredbe o rušenju hrišćanskih hramova, zadržavši na svom dvoru u Triru i Jorku hrišćane kojima nije oduzimao ni vojne činove dok se u Africi zahtevalo samo predavanje svetih knjiga dok je hrišćanima jasno stavljano do znanja da se ni to neće sprovoditi suviše strogo što, opet, nije smetalo hrišćanima da pruže otpor koji će ih stajati života.
Na Zapadu su progoni prestali već oko 306. godine, slična situacija je bila u Panoniji kojom je od 308. vladao Likinije ne uznemirujući svoje hrišćanske podanike dok su na istoku, dolaskom Maksimina Daje za cezara, započeli najstrašniji progoni. Mnogi nehrišćani osuđivali su način na koji se postupalo sa hrišćanima, naročito kako je to činio Maksimin Daja. Pa ipak, tek 308. godine došlo je do smanjenja obima progona što je bilo kratkog veka. O karakteru ovih progona dovoljno govori činjenica da su ga nehrišćani opisali kao ’’teskoban, preteran, gnusan i glup’’. Na osnovu mnogih poznatih slučajeva mučenika i mučeništva, može se zaključiti da su se ispitivanjem bavili najgori ljudi kao i da su iole tolerantne sudije bile privremeno pomerene sa svojih mesta. U kojoj meri su preduzeta mučenja iritirala nehrišćansko stanovništvo izazivajući kod njih simpatije prema hrišćanima, govori i Eusebijeva tvrdnja '' da su i pagani učestovali uradosti hrišćana i čestitali im na preokretu.''
Nakon par meseci stagnacije 308. godine i nešto mirnijeg života, Maksimin Daja je započeo novi talas progona ediktom kojim je bila predviđena popravka urušenih i srušenih nehrišćanskih hramova. Istim ediktom detaljno su precizirane odredbe za obred žrtve bogovima . Prekid svih progona dolazi krajem 310. sa oboljenjem Galerija koji je pred kraj života, 30. aprila 311. godine, doneo edikt objavljen u Nikomediji.Ovim zakonskim aktom obnarodovan je prestanak progona hrišćana na celom području carstva i dozvoljavanje da slobodno upražnjavaju svoju veru.
Edikt nam je poznat iz dva izvora – latinska verzija iz Laktancijevog spisa '' O smrti progonitelja hrišćana'' i grčka iz Eusebijeve ''Istorije Crkve'' . Na ovom mestu nećemo se zadržavati na prizemnom, skoro zlobnom Eusebijevom opisu Galerijeve bolesti već ćemo navesti opšteprihvaćenu tvrdnju, koja je opet potekla od Eusebija, da su zdravstveni problemi Galerija i njegovo duboko i iskreno pokajanje za nepravde nanete hrišćanima bili uzrok donošenju Nikomedijskog edikta 311.godine. Iako je pored samog Galerija potpisnici edikta Konstantin i Likinije, nedvosmisleno je jasno da iza ovog dokumenta stoji u potpunosti ličnost bolesnog Galerija. Nećemo ulaziti u Galerijeve razloge za donošenje jednog ovako važnog zakonskog akta, koji se s punim pravom može nazvati Ediktom o toleranciji, već ćemo se osvrnuti na pojedine probleme koji su prethodili ediktu kao i na one nakon njega.
Sam edikt odiše rimskim poimanjem zakona i države. U uvodnom delu se objašnjava se težnja vladara da se Carstvo održi u staroj veri, saglasno ’’drevnim zakonima i opštedruštvenim ustanovama.’’ Pošto su videli da većina hrišćana odbija da se prikloni drugim ’’nebeskim bogovima’’, potpisnici edikta su, videvši da su se hrišćani izložili nepotrebnoj opasnosti ne želeći da se odreknu svoga Boga, ’’našli za korisno, zbog našeg čovekoljublja i obi¬čaja, kao što to svagda i činimo, da budemo snishodljivi prema hri¬šćanima, i zbog toga im dopuštamo da ostanu u svojoj veri i neka podižu zgrade u kojima će se skupljati po svom molitvenom običaju.’’
Završni deo citiranog dela Edikta podseća na Tertulijanovu ideju o idealnoj veri iznetu u otvorenom pismu vicekonzulu Afrike Skapoli u kome kaže da je '' pravo svakog čoveka da ispoveda veru za koju se opredelio.I niko ne treba da zabranjuje tuđu i nameće svoju. Religija se ne sme nametati, već svojevoljno prihvatati.''
Iz koncepta edikta potpuno je jasno da je zakonodavcu, sa pozicije države, strano i nepotrebno stradalništvo hrišćana kao i anarhija u samom hrišćanskom svetu. Verska podeljenost i međusobna netolerancija, koja je karakterisala rano hrišćanstvo i ostala trajno obeležje ove religije, u velikoj meri je izazvala nerazumevanje Rima ali opravdani strah da se međusobni problem hrišćana ne odrazi na stanje u državi. O tome govori jedan deo edikta jasno ukazujući na veliku podeljenost u hrišćanskoj crkvi koja se manifestuje neprestanim tenzijama unutar države :
’’Jer ti ljudi (hrišćani) se tako izmetnuše svojim ponašanjem, tako se povedoše za bezu¬mljem da odstupiše od drevnih zakona i uvode one (zakone) koji su njima po volji. Pa kako i sami različito misle, zbog toga su i podeljeni među sobom’’
Ovaj deo Galerijevog edikta potvrđuje veliku podeljenost unutar hrišćanske crkve usled različitih teoloških shvatanja ali i sopstvenih interesa. U vreme koje je prethodilo početku progona 303/304. hrišćanska crkva je bila ekonomski najjača u Maloj Aziji i Africi. O stanju samog hrišćanstva na ovim prostorima i u ovom vremenu svedoči jedan deo pisma koje episkop Kartagine Kiprijan piše Eusebiju žaleći se ne na Rimaljane već na hrišćane. On navodi da su „njegovi parohijani poludeli za novcem, da hrišćanske žene boje lice, da episkopi zauzimaju unosne državne položaje, zgrću bogatstva, pozajmljuju novac uz zelenaške kamate i odriču se vere na prvi znak opasnosti.”
Što se tiče navedenog citata iz edikta ''(...) odstupiše od drevnih zakona i uvode one (zakone) koji su njima po volji. Pa kako i sami različito misle, zbog toga su i podeljeni među sobom’’ njemu je potrebno dodatno objašnjenje. Naime, samo nekih 150 godina nakon raspeća Isusa, došlo je do brojnih devijacija njegovog učenja uglavnom od strane njegovih učenika. Dilema da li Isusovo učenje treba propovedati nejevrejima ili ostati u granicama judaizma, podelila je učenike i nadalje izrodila brojna pogrešna shvatanja izvornog učenja. Sa druge strane, krećući se među nehrišćanima, novi hrišćani se nisu mogli lako odreći pređašnjeg načina života. Tako oni nastavljaju da idu na gladijatorske borbe, učestvuju u zelenaškim transakcijama, odaju se svemu onome što podrazumeva lagodan život i, naročito, ne odriču se robova. Apostol Pavle je pokušao da istakne jednakost robova i slobodnih ali je nešto kasnije, suočen sa reakcijama samih hrišćana, u poslanici Efešanima nevoljno priznao tešku promenljivost u odnosima slobodan čovek – rob.
Teško menjanje navika uslovilo je drugačija shvatanja Isusovog učenja i carstva Božjeg (regnum Dei), tako da sredinom 2. stoleća na prostorima Rimske imperije funkcioniše više desetina međusobno različitih hrišćanskih učenja a kao rezultat pokušaja da se postavi i objasni jedino pravo shvatanje Isusovog učenja nastaje spis '' Razotkrivanje svih jeresi'' Irineja , episkopa Liona. Ukoliko se ima u vidu da su sve do početka progona hrišćani zauzimali, kao što je navedeno, visoke materijalne i političke položaje u Imperiji, sasvim je jasno da se Galerije više bojao hrišćanskog nejedinstva, koje je čak i samo prema sebi bilo destruktivno, nego nehrišćana. Koliko je njihova ekonomsko-politička moć sa jedne strane značila Imperiji i sa te strane ih činila podnošljivim Rimu, toliko je njihovo nejedinstvo i unutrašnji sukobi koji su iz njega proizilazili činili hrišćanstvo najvećim razjedinjujućim faktorom unutar same Imperije. Ideja o Imperiji kao Božjoj državi, u okviru koje su bile saglasne sve hrišćanske struje, na čijem čelu se nalazi Spasitelj dok su svi stanovnici hrišćani, predstavljala je dodatnu opasnost po bilo kog vladara Rima.
Potpisnici edikta u završnom delu zakonskog teksta preciziraju da hrišćani’’jedino neće smeti da čine bilo šta što je protivno zemaljskom poretku. Sudijama ćemo razaslati naročitu poslanicu da znaju kako da se ophode. A za ovu našu snishodljivost, hrišćani će biti dužni da se svome Bogu mole za zdravlje i blagostanje cele države da bi ona (država) bila u sreći i napretku, i oni sami spokojno obitavali u svojim domovima.’’
Ostaće nepoznato šta je nateralo Galerija da umetne u edikt onaj deo u kome zabranjuje hrišćanima da čine ’’ bilo šta suprotno zemaljskom poretku’’. Da li je zakonodavac pišući ove redove imao na umu tradicionalnu želju hrišćana da zemaljsku vlast zamene Božjom ili je mislio na neposlušnost hrišćana prema nehrišćanskom Rimu koja se često iskazivala kroz pojedinačne istupe kao što je bio onaj sa uglednim hrišćaninom iz Nikomedije koji je pocepao edikt za vreme Terminalija (24.februar ) 303. godine. Svakako je Galerije smatrao da je Rimsko carstvo ono koje je po volji bogova u istoj meri u kojoj su hrišćani to isto carstvo doživljavali kao apsolutnu suprotnost onome što je njihova vera propovedala. Kako su hrišćani u Maloj Aziji, Africi i Španiji ne retko spadali u bogatiju grupaciju stanovništva na ovim prostorima, to se može očekivati da je bilo ustanaka protiv Rima, sličnih onom o kojem piše Burkhart.
Stanje koje je Kiprijan opisao svakako je eskaliralo krajem 3. stoleća kada je Dioklecijan 298. hrišćanima u vojsci ponudio ili da prihvate staru rismku veru i odreknu se hrišćanstva čime bi ostali u službi, ili da napuste vojsku. Pretpostavka da je Dioklecijan imao posrednih saznanja o mogućoj pobuni hrišćana i da je na ovaj način u takvoj situaciji želeo da na što manju meru svede moguću podršku vojske, sasvim je prihvatljiva. Mogućnost da su hrišćanski generali na istoku želeli da naprave državni udar kao i da je Galerije bio taj koji je ovu zaveru otkrio i predočio Dioklecijanu, tema je na kojoj Burkhart dosledno insistira a koja zaista iziskuje obimnija istraživanja zbog svoje važnosti. Mi je ovde navodimo kao mogućnost koja do danas nije dovoljno istražena a na koju bismo da skrenemo pažnju.
Treba još jednom podvući da je značaj Galerijevog edikta o toleranciji vera iz 311.godine veliki samim tim što predstavlja prvi zakonski akt Rima kojim se obustavljaju progoni hrišćana i hrišćanstvo izjednačava sa ostalim religijama Carstva. Veliku ulogu u kreiranju loše slike Galerija nehrišćanina koji donosi zakon povoljan za hrišćane imali su Laktancije i posebno Eusebije. Oni su od Milanskog edikta potpisanog februara 313., gradeći kult o Konstantinu za koga su obojica lično bili vezani, načinili prvi Edikt o toleranciji vera iako je ovaj dokument samo potvrdio ono što je Galerije obnarodovao 30.aprila 311. u Nikomediji.
Razlozi zbog kojih je Galerijev edikt iz 311. ostao u senci Konstantinovog i Likinijevog iz 313. godine leže najviše u težnji prva dva hrišćanska pisca koja su svojim delom učestvovala u pravljenju kulta o caru Konstantinu kao od Boga poslatog prvog hrišćaninskog vladara Rima. Pa čak ni u ovom poslu Lakatancije i Eusebije ne donose istovetne podatke.
Za građenje kulta Konstantinove ličnosti bila je najbitnija vizija krsta uoči bitke kod Mulvijskog mosta oktobra 312.godine. Dok Laktancije pripoveda kako je Konstantin u snu opomenut da stavi nebeski znak Boga na štitove svojih vojnika, što je ovaj poslušao tako što skraćenicu za reč '' Hrist'' napravio tako što je koso napisano slovo H savio na gornjem kraju , čime se dobija crux monnogramica, znak koji je u ono vreme hrišćanima nije bio nepoznat. Laktancije je ovo svoje delo završio 318. godine, dakle još u vreme kada su učesnici bili živi.
Celih 25 godina nakon Laktancija, Eusebije ovaj podatak u tako intoniranom apologetskom tonu da sve njegove tvrdnje iznete u Konstantinovom žitiju postaju podložne sumnji. Crkvena istorija čiju je desetu knjigu završio 324.godine, dakle šest godina nakon što je Laktancijev spis postao dostupan, Eusebije ne iznosi u za njega karakterističnom, oduševljenom tonu lišenom svake objektivnosti. Međutimovaj episkop samo godinu dana kasnije postaje Konstantinov bliski prijatelj koji, četvrt stoleća kasnije, slika Konstantina kao bogobojažljivog, molitvenog, duhom ispunjenog vladara što Laktancijev svakako nije bio. Konstantinu se ništa nije gore moglo dogoditi neko da ga opisuju bliski prijatelj koji je uz to apologeta i panagiričar sklon preterivanju, baš kao što se ni Galeriju nije moglo dogoditi ništa gore nego da o njemu piše tek obraćeni Laktancije mržnjom karakterističnom za tek obraćene. Obrazac je bio u potpunosti jasan – Konstantin mora da bude u potpunosti suprotan Galeriju iako edikt koji je potpisao sa Likinijem, tzv.Milanski edikt iz 313. godine, nije ništa drugo do potvrđeni i u zanemarljivim delovima prošireni Galerijev edikt o toleranciji vera iz 311. godine. Sa druge strane, nehrišćanski pisci ističu Galerijevu hrabrost i njegov karakter dok sam Laktancije prenosi tvrdnju da je autor edikta iz 311.godine bio '' hrabar i vrli čovek''
Cilj pisanja žitija je iznet na samom početku sledećim rečima: '' Kada u duhu vidim tu tri puta blagoslovenu dušu, ujedinjenu sa Bogom, oslobođenu svakog zemaljskog taloga, u odeždi koja blista kao munja i s uvek sjajnom dijademom, ponestane mi reči i misli, i rado bih pristao da neko bolji od mene sastavi slavospev'' Svojim svesnim preuveličavanjem oba hrišćanska pisca ostavila su u većoj meri iskrivljenu i teško rzumljivu sliku Konstantina Velikog a iz napred iznetih činjenica sasvim je jasno da su od Galerija načinili najomraženiju ličnost u istoriji crkve.

REZIME

Galerijev edikt iz 311.godine svojim sadržajem predstavlja prvi zakonski akt o toleranciji vera i prekid dotadašnjih progona hrišćana koji su započeti još za vreme Dioklecijana i o kojima nemamo potpuno jasnu sliku. Izvori iz prve ruke – Laktancije i Eusebije – pružaju u većoj meri subjektivnu sliku događaja , za progon kriveći isključivo Galerija, kao što su smatrali da je Milanski edikt o verskoj slobodi, donet 313. godine, odgovoran isključivo Konstantin.
Pokušali smo da rekonstruišemo razloge progona hrišćana smatrajući da je Galerije bio više uplašen međusobnom podelom hrišćana nego neprijateljima koji su nadirali na granice. Sa stanovišta jednog Rimljanina, bilo je izuzetno teško razumeti hrišćanstvo koje se, sa druge strane, neprijateljski ponašalo prema Imperiji, težeći da je zameni za Carstvo Božje. Tu leže osnovi preuveličavanja Konstantinove ličnosti.